ADHD i trauma relacyjna. A jeśli nie wszystko, co widzimy, wynika z samego ADHD?

O dzieciach, które potrzebują zrozumienia, rodzicach, którzy bywają przeciążeni, i dorosłych, którzy po latach próbują zrozumieć samych siebie.

Po weekendzie naszła mnie pewna refleksja. Jedna z tych, które nie dają o sobie zapomnieć i sprawiają, że zaczynamy zadawać sobie kolejne pytania.

Pomyślałam więc, że rozpocznę ten tydzień trochę inaczej, od napisania artykułu. Chciałabym w nim podzielić się pewnym sposobem myślenia, który od jakiegoś czasu wydaje mi się szczególnie interesujący.

Czy ADHD może zwiększać ryzyko trudnych doświadczeń relacyjnych w dzieciństwie? A jeśli tak, to co dzieje się, kiedy te doświadczenia zaczynają nakładać się na pierwotne trudności neurorozwojowe?

Aby było łatwiej zobrazować co mam na myśli. Zacznijmy od pewnego przykładu.

Wyobraźmy sobie ośmioletniego chłopca.

Jest inteligentny, pomysłowy, ciekawy świata. Ma mnóstwo pomysłów, potrafi zaskakiwać dorosłych swoją kreatywnością, a kiedy coś naprawdę go zainteresuje, trudno oderwać go od zajęcia.

Jednocześnie jest bardzo impulsywny. Dużo mówi, przerywa rozmowy, szybko się złości, trudno mu czekać na swoją kolej. Często zapomina o poleceniach, gubi rzeczy, potrzebuje wielokrotnych przypomnień.

Kiedy coś idzie nie po jego myśli, potrafi zareagować bardzo intensywnie. Czasem płacze, czasem krzyczy, czasem przez długi czas nie może się uspokoić.

Jego rodzice bardzo go kochają.

Ale są też zmęczeni.

Codziennie muszą przypominać, tłumaczyć, organizować, uspokajać, tłumaczyć. To, co w innych rodzinach zajmuje kilka minut, u nich bywa źródłem długich negocjacji i napięcia.

Mama po całym dniu potrzebuje ciszy. Tata coraz częściej reaguje zniecierpliwieniem. Oboje mają poczucie, że dają z siebie bardzo dużo, a mimo to wciąż jest za mało.

Zaczynają więc mówić:

„Daj mi chwilę spokoju”.

„Ile razy można ci powtarzać?”

„Czy ty musisz tyle gadać?”

„Dlaczego zawsze musi być tak trudno?”

Nie dlatego, że nie kochają swojego dziecka.

Być może dlatego, że sami nie mają już zasobów, żeby odpowiedzieć na jego potrzeby. Nie oznacza to, że się nie starają. Wręcz przeciwnie, ich codzienne zaangażowanie może być znacznie większe niż dostrzega otoczenie. Sami również zaczynają doświadczać napiecia. Zdarza im się wybuchać, reagować zniecierpliwieniem, a poźniej mieć do siebie żal. Zastanawiają się, czy robią wystarczająco dużo, czy mogli zachować się inaczej, czy czegoś nie przeoczyli.

Spójrzmy jeszcze na to z perspektywy dziecka.

Ośmiolatek nie wie, czym jest przeciążenie rodzicielskie. Nie rozumie, że mama potrzebuje odpoczynku, a tata ma trudny dzień. Nie widzi też, że rodzice starają się mocno i ich zaangażowanie wykracza poza normatywne ramy.

Może natomiast zacząć odczuwać, że jego emocje są dla innych zbyt intensywne. Że kiedy potrzebuje pomocy, dorośli się odsuwają. Że najlepiej byłoby nie sprawiać tylu problemów.

I być może zaczyna budować w sobie przekonanie:

„Jestem dla innych za trudny”.

Czy właśnie w tym miejscu pierwotne trudności związane z ADHD mogą zacząć splatać się z doświadczeniami relacyjnymi?

Tutaj wchodzimy w wątek doświadczenia dorastania z ADHD?

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Nie powstaje dlatego, że rodzic był zbyt surowy, za mało przytulał albo nie potrafił odpowiednio wychować dziecka.

Jednocześnie dziecko z ADHD nie rozwija się w oderwaniu od swojego środowiska.

Dorasta w rodzinie, wśród określonych reakcji, oczekiwań i sposobów komunikowania się. Uczy się nie tylko tego, jak funkcjonować, ale również tego, kim jest w oczach innych ludzi.

Niektóre dzieci z ADHD wymagają szczególnie dużo wsparcia w regulowaniu emocji, organizowaniu codzienności czy radzeniu sobie z frustracją.

To może być ogromnym wyzwaniem dla rodziców, zwłaszcza kiedy sami są przemęczeni, pozbawieni wsparcia lub nie rozumieją, z czego wynikają zachowania dziecka.

Warto jednak zatrzymać się przy jednym rozróżnieniu.

Przeciążenie rodzica nie oznacza automatycznie zaniedbania emocjonalnego.

Każdy rodzic bywa zmęczony. Każdemu zdarza się zareagować zniecierpliwieniem. Dziecko nie potrzebuje idealnego opiekuna, który nigdy się nie złości i zawsze jest dostępny.

Znaczenie ma raczej to, czy trudne sytuacje są naprawiane, czy dziecko może wrócić do bezpiecznej relacji i czy jego potrzeby emocjonalne są dostrzegane w dłuższej perspektywie.

Trudniej się dzieje, gdy tego powrotu wielokrotnie brakuje?

Jeżeli dziecko przez lata doświadcza niedostępności emocjonalnej, odrzucania jego uczuć lub pozostawiania go samego z trudnościami, mogą rozwijać się konsekwencje wykraczające poza samo ADHD.

Nie zawsze będą one spełniały kryteria zaburzenia związanego z traumą. Mogą jednak wpływać na obraz siebie, poczucie bezpieczeństwa i sposób funkcjonowania w relacjach.

Co na ten temat mówią badania?

W badaniu podłużnym obejmującym 197 dzieci obserwowanych od około trzeciego do szóstego roku życia analizowano wzajemne zależności między objawami ADHD a funkcjonowaniem rodziny.

Zaobserwowano, że większe nasilenie objawów ADHD u dzieci przewidywało większy stres życiowy i nasilenie objawów depresyjnych u matek, a także mniejszą ciepłość emocjonalną z ich strony.

Jednocześnie większy stres i nadmiernie reaktywne zachowania rodzicielskie przewidywały większe nasilenie objawów ADHD u dzieci.

Zależności te były więc dwukierunkowe.

W psychologiirozwoju taki sposób rozumienia wzajemnych wpływów opisuje transakcyjny model wzajemnych oddziaływań. Oznacza to, że zachowania dziecka mogą wpływać na emocjonalną dostępność rodzica, a reakcje rodzica mogą z kolei oddzialywać na funkcjonowanie dziecka. Powstaje w ten sposób dwukierunkowa dynamika relacyjna, w której trudno wskazać jedną przyczynę i jeden początek.

Nie chodzi więc wylącznie o to, jak rodzic wplywa na dziecko, ale rownież o to, jak trudności dziecka mogą wpływać na zasoby emocjonalne dziecka.

To ważne, ponieważ często myślimy o relacji rodzic–dziecko w jednym kierunku. Zastanawiamy się, jak zachowanie dorosłego wpływa na dziecko.

Znacznie rzadziej pytamy, jak trudności dziecka wpływają na zasoby emocjonalne rodzica i jak powstałe w ten sposób napięcie może wracać do dziecka.

Jeszcze inne światło na ten problem rzuca badanie przeprowadzone na grupie znacznie większej, bo 2232 brytyjskich bliźniąt.

Naukowcy analizowali związki między ADHD a doświadczeniami przemocy i zaniedbania w dzieciństwie oraz późniejszym okresie rozwoju.

Wyniki wskazały, że ADHD w dzieciństwie wiązało się z większym ryzykiem późniejszych doświadczeń przemocy lub zaniedbania. Co jednak bardzo istotne, zależność ta dotyczyła przede wszystkim dzieci, u których ADHD współwystępowało z zaburzeniami zachowania.

Nie możemy więc wyciągnąć prostego wniosku, że każde dziecko z ADHD jest bardziej narażone na zaniedbanie emocjonalne.

Badanie zwraca jednak uwagę na coś ważnego: trudności w zachowaniu dziecka mogą wiązać się z tym, jak reaguje na nie otoczenie.

Z kolei przegląd systematyczny opublikowany w 2020 roku wskazał, że ADHD i doświadczenia krzywdzenia lub zaniedbania często współwystępują. Autorzy zwrócili również uwagę na możliwość nakładania się ich niekorzystnych konsekwencji.

To nie oznacza, że ADHD wywołuje traumę albo że trauma powoduje ADHD.

Przytoczone badania nie pozwalają również stwierdzić, że przeciążenie rodziców dzieci z ADHA prowadzi do traumy relacyjnej.

Pokazują natomiast zależności, ktore sklaniają do przyjrzenia się temu, jak trudności neurorozwojowe i środowisko rodzinne mogą wzajemnie na siebie oddzialywać.

Warto również pamiętać, że badania dotyczące przemocy i zaniedbania obejmują różne doświadczenia. Nie można automatycznie przenosić wszystkich ich wyników na subtelniejsze formy emocjonalnego niedostrojenia, takie jak zmęczenie rodzica czy okresowy brak cierpliwości.

A jednak powsatje pytanie: co się dzieje, gdy dziecko przez długi czas doświadcza emocjonalnego niezrozumienia?

A jeśli dziecko nauczy się, że lepiej nie potrzebować?

Wróćmy do naszego ośmiolatka.

Wyobraźmy sobie, że mija kilka lat.

Chłopiec nadal ma trudności z organizacją, koncentracją i impulsywnością. Ale zaczyna też coraz rzadziej mówić o swoich uczuciach.

Nie dlatego, że ich nie doświadcza.

Być może nauczył się, że okazywanie emocji często prowadzi do napięcia. Że kiedy jest mu trudno, inni reagują zmęczeniem albo zniecierpliwieniem.

Z czasem może więc zacząć wycofywać się z relacji, tłumić własne potrzeby lub próbować radzić sobie ze wszystkim samodzielnie.

Co ciekawe, niektóre dzieci z ADHD potrafią być bardzo zaradne, samodzielne i sprawcze w wybranych obszarach.

Dorosły widzi dziecko, które potrafi rozwiązywać problemy, podejmować inicjatywę i świetnie sobie radzić, kiedy coś je interesuje.

Może więc uznać, że nie potrzebuje ono aż tak dużo wsparcia.

Tymczasem kompetencje poznawcze i samodzielność nie muszą iść w parze z umiejętnością samodzielnego regulowania emocji.

Dziecko może być bardzo samodzielne, a jednocześnie bardzo potrzebować emocjonalnej obecności dorosłego.

I zastanawiam się, jak często my rodzice dostrzegamy tę różnicę.

Ten sam ośmiolatek dwadzieścia lat później

Nasz ośmiolatek jest już dorosłym człowiekiem.

Ma trudności z organizacją, odkłada zadania, zapomina o obowiązkach. Być może dopiero teraz otrzymuje diagnozę ADHD i po raz pierwszy zaczyna rozumieć część swoich zachowań.

Ale pojawiają się również inne trudności.

Kiedy partnerka wyraża niezadowolenie, reaguje bardzo silnym napięciem. Kiedy dochodzi do konfliktu, wycofuje się, milknie, czasem mówi, że nic nie czuje.

Nie potrafi prosić o pomoc. Ma poczucie, że powinien radzić sobie sam. Krytykę odbiera nie tylko jako informację o swoim zachowaniu, ale czasami jako potwierdzenie, że z nim samym jest coś nie tak.

I tutaj pojawia się pytanie:

Czy wszystko to wynika z ADHD?

Być może część trudności wiąże się z przeciążeniem poznawczym, impulsywnością i regulacją emocjonalną charakterystyczną dla ADHD.

Ale czy część nie mogła ukształtować się w odpowiedzi na wieloletnie doświadczenia relacyjne?

Czy dorosły człowiek może wycofywać się podczas konfliktu nie tylko dlatego, że jest przeciążony, lecz także dlatego, że kiedyś nauczył się, iż jego emocje są dla innych zbyt trudne?

A może oba mechanizmy działają jednocześnie?

To oczywiście hipotetyczna historia. Nie każda osoba z ADHD ma podobne doświadczenia, a emocjonalne odcięcie nie musi oznaczać reakcji traumatycznej.

Jednak właśnie możliwość współistnienia różnych mechanizmów wydaje mi się tutaj szczególnie ważna.

Gdzie kończy się ADHD, a zaczynają konsekwencje doświadczeń relacyjnych?

To pytanie jest znacznie trudniejsze, niż mogłoby się wydawać.

W diagnostyce ADHD zwracamy uwagę między innymi na obecność objawów przed dwunastym rokiem życia.

Ale przecież trudne doświadczenia relacyjne mogą rozpoczynać się znacznie wcześniej.

Dziecko może doświadczać przewlekłego niedostrojenia emocjonalnego już w wieku dwóch czy trzech lat. W wieku ośmiu lat zarówno trudności neurorozwojowe, jak i konsekwencje doświadczeń relacyjnych mogą być już częścią jego codziennego funkcjonowania.

Co więcej, mogą się wzajemnie nasilać.

Jak zatem odróżnić pierwotną dysregulację emocjonalną od reakcji, która rozwijała się przez lata w odpowiedzi na środowisko?

Jak rozpoznać, czy wycofanie dorosłego jest sposobem radzenia sobie z przeciążeniem, czy utrwaloną strategią ochronną?

I czy zawsze musimy znaleźć jedną odpowiedź?

Być może czasami ważniejsze od pytania „ADHD czy trauma?” jest pytanie:

„Jak ADHD i doświadczenia relacyjne wspólnie ukształtowały sposób funkcjonowania tego człowieka?”

Nie oznacza to rezygnacji z rzetelnej diagnostyki. Przeciwnie wymaga jeszcze dokładniejszego przyjrzenia się historii rozwoju, objawom i kontekstowi, w którym się pojawiają.

Nie chodzi o szukanie winnych

Ten artykuł nie jest próbą obwiniania rodziców dzieci z ADHD.

Rodzicielstwo bywa wymagające. Rodzicielstwo dziecka, które potrzebuje intensywnej współregulacji, dodatkowej struktury i częstego wsparcia, jest szczególnie obciążające.

Rodzice również mają swoje granice, emocje, historie i niezaspokojone potrzeby.

Dlatego być może zamiast pytać, dlaczego rodzic nie potrafił zawsze odpowiednio zareagować, warto częściej pytać, jakiego wsparcia sam potrzebował.

Bo jeśli dziecko potrzebuje pomocy w regulacji emocji, a jego rodzic jest stale przeciążony, to być może oboje potrzebują kogoś, kto pomoże im odzyskać równowagę.

I właśnie dlatego tak ważne jest nie tylko wspieranie dziecka z ADHD, ale również jego rodziny.

Zostawiam Was z kilkoma pytaniami

Czy dziecko może dorastać w kochającej rodzinie, a mimo to doświadczać emocjonalnego osamotnienia?

Czy rodzic może robić wszystko, co potrafi, a jednocześnie nie zawsze odpowiadać na potrzeby dziecka?

Czy niektóre trudności dorosłych z ADHD są konsekwencją samego zaburzenia, czy również tego, jak przez lata reagowało na nie otoczenie?

A przede wszystkim:

Gdyby dziecko z ADHD od początku otrzymywało wsparcie idealnie dopasowane do swoich potrzeb, jak wyglądałoby jego funkcjonowanie w dorosłości?

Czy nadal miałoby trudności z koncentracją, organizacją i impulsywnością? Prawdopodobnie wiele z nich nadal mogłoby występować.

Ale czy równie często czułoby się niewystarczające? Czy równie mocno obawiałoby się odrzucenia? Czy tak samo trudno byłoby mu prosić o pomoc?

Nie znam odpowiedzi na wszystkie te pytania.

I myślę, że właśnie dlatego warto je zadawać.

Bo diagnoza pomaga nam nazwać trudności człowieka.

Ale jego historia może pomóc nam zrozumieć, w jaki sposób nauczył się z nimi żyć.

Joanna Jewusiak

Literatura

Stern, A., Agnew-Blais, J., Danese, A., Fisher, H. L., Jaffee, S. R., Matthews, T., Polanczyk, G. V., & Arseneault, L. (2018). Associations between abuse/neglect and ADHD from childhood to young adulthood: A prospective nationally-representative twin study. Child Abuse & Neglect, 81, 274–285. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2018.04.025

Breaux, R. P., & Harvey, E. A. (2019). A longitudinal study of the relation between family functioning and preschool ADHD symptoms. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 48(5), 749–764. https://doi.org/10.1080/15374416.2018.1437737

Craig, S. G., Bondi, B. C., O’Donnell, K. A., Pepler, D. J., & Weiss, M. D. (2020). ADHD and exposure to maltreatment in children and youth: A systematic review of the past 10 years. Current Psychiatry Reports, 22(12), Article 79. https://doi.org/10.1007/s11920-020-01193-w